Sinh con ở Nhật xong đừng vội về nhà: 5 thủ tục kẻo mất tiền

Đăng ký trợ cấp sau sinh ở Nhật không tự động. Sinh con xong, gia đình phải chủ động làm 5 việc: nộp 出生届, đăng ký 児童手当, đưa bé vào bảo hiểm y tế, làm 医療証 và rà lại các khoản tiền sinh và nghỉ sinh. Có khoản nộp muộn là mất tiền thật, không truy lĩnh được.

Điều nhiều mẹ Việt không ngờ là các khoản này nằm ở ba nơi khác nhau: 市役所, công ty hoặc quỹ bảo hiểm, và Hello Work. Làm xong ở city hall không có nghĩa là xong hết.

1. 出生届 — đăng ký khai sinh

Em bé sinh ở Nhật cần làm thủ tục 出生届, thông thường nộp trong vòng 14 ngày kể từ ngày sinh. Đây là giấy tờ gốc để tiếp tục mọi thủ tục khác cho bé, nên chưa nộp cái này thì các bước sau đều tắc.

Làm ở đâu: 市役所/区役所 nơi cư trú, nơi sinh hoặc nơi có hộ tịch. Nhớ xin sẵn giấy 出生証明書 do bệnh viện điền trước khi xuất viện.

2. 児童手当 — đăng ký trợ cấp nuôi con

Đây là khoản dễ mất tiền nhất vì tâm lý “để vài tháng nữa rảnh rồi làm”. Với 児童手当, trợ cấp về nguyên tắc được tính từ tháng sau tháng nộp đơn, nên nộp chậm sẽ ảnh hưởng đến thời điểm bắt đầu được hưởng và phần đã qua thường không được trả bù.

Làm ở đâu: 市役所/区役所 nơi cư trú, nộp càng sớm càng tốt sau khi bé chào đời. Hồ sơ và cách nộp xem bài hướng dẫn jidou teate.

3. Đăng ký bảo hiểm y tế cho bé — 健康保険

Sau khi sinh cần đưa bé vào bảo hiểm y tế phù hợp với gia đình:

Bố hoặc mẹ tham gia bảo hiểm công ty: liên hệ công ty làm thủ tục thêm bé vào diện phụ thuộc.
Gia đình dùng bảo hiểm quốc dân: làm tại quầy 国民健康保険 của city hall.

Bước này phải xong trước thì bước 4 mới làm được, vì 医療証 cần mã bảo hiểm của bé. Chưa rõ nhà mình thuộc loại nào, xem so sánh shakai hoken và kokumin hoken.

4. 医療証 — giấy hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh cho trẻ

Cái này rất đáng để tìm hiểu vì nó quyết định mỗi lần bé ốm mẹ trả bao nhiêu. Tùy từng thành phố mà độ tuổi được hỗ trợ, mức tự chi trả và điều kiện khác nhau, nhưng nhìn chung trẻ nhỏ được hỗ trợ phần lớn chi phí khám chữa bệnh theo chính sách địa phương.

Làm ở đâu: 市役所/区役所, sau khi bé đã có giấy tờ bảo hiểm. Nhận thẻ xong nhớ để chung với sổ mẹ con, vì đây là thứ hay bị bỏ quên khi đưa con đi bệnh viện.

5. Rà lại các khoản tiền sinh và nghỉ sinh

Đừng chỉ nghĩ đến 児童手当. Nếu mẹ đi làm và có tham gia bảo hiểm sức khỏe hoặc 雇用保険, còn có thể liên quan đến:

出産育児一時金 — trợ cấp sinh con, thường thanh toán thẳng cho bệnh viện.
出産手当金 — tiền cho thời gian nghỉ sinh, nếu đủ điều kiện.
育児休業給付金 — trợ cấp nghỉ chăm con, nếu đủ điều kiện về bảo hiểm việc làm.
Một số khoản hỗ trợ khác tùy trường hợp và địa phương.

Từng khoản có điều kiện và nơi nộp riêng, mình liệt kê đầy đủ trong bài các khoản trợ cấp khi có con ở Nhật.

Khoản nào làm ở đâu?

Đây là phần khiến nhiều người bỏ sót quyền lợi. Tóm tắt để dễ nhớ:

市役所/区役所: 出生届, 児童手当, 医療証, bảo hiểm quốc dân cho bé, đơn マイナンバーカード của bé.
Công ty hoặc quỹ bảo hiểm sức khỏe: đưa bé vào bảo hiểm công ty, 出産育児一時金, 出産手当金.
Công ty làm đầu mối với Hello Work: 育児休業給付金 và các khoản liên quan đến 雇用保険.

Nếu mẹ nghỉ việc trước hoặc sau khi sinh thì tình huống phức tạp hơn một chút, vì quyền lợi bảo hiểm việc làm thay đổi theo thời điểm nghỉ. Tham khảo thêm bài về nghỉ việc ở Nhật và các khoản liên quan.

Kinh nghiệm: chuẩn bị checklist từ trước khi sinh

Thật lòng thì sau sinh mẹ vừa mệt vừa thiếu ngủ, không phải lúc để đọc hướng dẫn hành chính. Cách đỡ nhất là in sẵn một tờ checklist từ tháng cuối thai kỳ, ghi rõ mỗi việc làm ở đâu và cần mang gì, rồi giao bớt phần đi lại cho chồng hoặc người nhà.

Bản checklist theo mốc thời gian tháng đầu, mình viết riêng ở bài 1 tháng đầu sau sinh ở Nhật. Còn phần chi phí và chuẩn bị trước sinh thì xem sinh con ở Nhật: trợ cấp, thủ tục và chi phí.

Lưu ý: điều kiện, thời hạn và giấy tờ có thể khác nhau tùy 市区町村, tùy loại bảo hiểm và tùy công ty. Bài này giúp bạn biết mình cần hỏi những gì, còn xác nhận cuối cùng nên làm với city hall, công ty hoặc quỹ bảo hiểm của mình. Thông tin chính thức về chế độ trợ cấp trẻ em được công bố tại trang của こども家庭庁.

Câu hỏi thường gặp

Sinh con xong bao lâu thì phải lên city hall?

Mốc gấp nhất là 14 ngày cho 出生届. Nếu sức khỏe cho phép, nên gộp luôn đơn 児童手当 và hỏi về 医療証 trong cùng buổi đó để khỏi đi lại nhiều lần. Mẹ chưa đi được thì nhờ chồng hoặc người nhà mang hồ sơ đã ký đi nộp.

Trợ cấp sinh con 出産育児一時金 có phải tự đi xin không?

Phần lớn trường hợp bệnh viện áp dụng hình thức thanh toán trực tiếp, tức là tiền được chuyển thẳng cho bệnh viện để trừ vào viện phí, gia đình chỉ trả phần chênh. Nếu viện phí thấp hơn mức trợ cấp thì làm thủ tục nhận phần còn lại qua quỹ bảo hiểm hoặc công ty.

Mẹ không đi làm thì có nhận được khoản nào không?

Vẫn có. 児童手当 và 医療証 không phụ thuộc vào việc mẹ đi làm hay không, còn 出産育児一時金 gắn với việc tham gia bảo hiểm y tế công, kể cả bảo hiểm quốc dân hay diện phụ thuộc. Riêng 出産手当金 và 育児休業給付金 thì yêu cầu điều kiện về đi làm và bảo hiểm.

Chuyển nhà sang thành phố khác thì trợ cấp có bị mất không?

Không mất, nhưng phải làm thủ tục lại. 児童手当 và 医療証 do từng địa phương quản lý, nên khi chuyển đi cần làm thủ tục chấm dứt ở nơi cũ và đăng ký lại ở nơi mới, thường trong vòng 15 ngày. Chậm đăng ký lại có thể bị gián đoạn tiền trợ cấp.

Thủ tục hành chính